Ondervoeding bij ouderen: goed eten doet wonderen

Wat is ondervoeding? 

"Ondervoeding is onbedoeld gewichtsverlies (meer dan 10% van het lichaamsgewicht binnen de 6 maanden of 5% op een maand tijd), dat ontstaat wanneer het lichaam langdurig te weinig voedingsstoffen binnenkrijgt. Het gaat hierbij niet enkel om calorieën, maar ook om belangrijke bouwstoffen zoals eiwitten, vitamines en mineralen. Een tekort aan die stoffen kan leiden tot een verzwakt immuunsysteem, verminderde spierkracht en minder energie.

Belangrijk om te weten is dat ondervoeding niet altijd zichtbaar is: ook mensen met een normaal of zelfs hoger lichaamsgewicht kunnen ondervoed zijn als ze onvoldoende essentiële voedingsstoffen binnenkrijgen."

Hoe groot is het probleem?

"Ondervoeding bij thuiswonende ouderen is een onderschat probleem. Het begint meestal geleidelijk aan en de signalen zijn subtiel, waardoor het al snel ‘gewoon’ toegeschreven wordt aan ouder worden. Daardoor blijft ondervoeding vaak onopgemerkt en blijft de nodige hulp te lang uit. Je kan ondervoeding herkennen aan kleine dingen. Bijvoorbeeld als iemand zich aankleedt en je merkt dat de broeksriem vaster moet worden aangetrokken of dat het horloge los rond de pols zit.

Verminderde eetlust herken je aan een bord dat niet leeggegeten wordt, een koelkast die leeg of net vol blijft, en voedingswaren waarvan de houdbaarheidsdatum overschreden is. Maar ook andere signalen als verminderde zelfstandigheid, het voortdurend koud hebben en sneller vermoeid zijn, kunnen tekenen zijn van ondervoeding."

Wat is de oorzaak van ondervoeding?

"Een verminderde eetlust speelt een centrale rol, bijvoorbeeld als gevolg van ziekte, verlies van geur- en smaakzin, medicatie of pijn. Ook kauw- of slikproblemen kunnen bijdragen, net als psychische klachten zoals depressie, rouw of eenzaamheid. 

Daarnaast kunnen praktische beperkingen – zoals verminderde mobiliteit, of problemen bij boodschappen doen en koken – ertoe leiden dat iemand minder of eentoniger eet. Soms spelen ook financiële problemen of een gebrek aan kennis over gezonde voeding een rol. Wanneer meerdere van deze factoren samenkomen, ontstaat een verhoogd risico op ondervoeding."

Wat zijn de gevolgen?

"De gevolgen van ondervoeding zijn ernstig en hebben een grote impact op het dagelijks functioneren. Zo leidt verlies van spierkracht tot meer valincidenten en een verhoogde kans op botbreuken. Een verminderde eiwitopname zorgt ervoor dat wonden trager genezen en dat er meer kans is op doorligwonden.

Ondervoeding verzwakt ook het immuunsysteem, waardoor ouderen vatbaarder worden voor infecties en hun algemene conditie afneemt. Alledaagse activiteiten worden dus moeilijker en de behoefte aan zorg neemt toe. Ten slotte stijgt het risico op ziekenhuisopname en sterfte wanneer ondervoeding niet wordt opgemerkt."

Welke soorten ondervoeding bestaan er?

"Er bestaan verschillende vormen van ondervoeding:

• Sarcopenie is een vorm van spierverlies die samenhangt met ouder worden, en vaak ontstaat bij een gebrek aan beweging en onvoldoende eiwitinname.
• Cachexie is een ziektegerelateerde vorm van ondervoeding waarbij spier- en vetmassa snel verloren gaan, als gevolg van aandoeningen zoals kanker. 
• Chronische ondervoeding ontstaat langzaam door een langdurig tekort aan voedingsstoffen. Die vorm wordt vaak laat herkend, omdat de veranderingen subtiel en geleidelijk zijn."

_{(lees verder onder de foto)}

Wat kun je zelf doen?

"Te weinig energie, eiwitten en andere voedingsstoffen opnemen, kan ervoor zorgen dat het lichaam verzwakt. Omdat eiwitten de bouwstoffen zijn van onze spieren, is het extra belangrijk dat ouderen die voldoende binnenkrijgen. Maar ook de totale calorie-inname speelt een grote rol. Als iemand onvoldoende calorieën eet, worden eiwitten niet benut om spieren op te bouwen, maar verbruikt als energiebron. 

Daarnaast blijft het essentieel om gevarieerd te eten, volgens de principes van de voedingsdriehoek. Eiwitten en calorieën zijn belangrijk, maar ook vezels, vitaminen en mineralen zijn onmisbaar om het lichaam sterk en gezond te houden. Bij een eentonig voedingspatroon ontstaan er al snel tekorten op meerdere vlakken. Gelukkig hoeft ondervoeding niet onomkeerbaar te zijn en kunnen kleine dagelijkse aanpassingen al een groot verschil maken."

10 tips tegen ondervoeding

Elk lichaam is anders: houd dus rekening met wat jij persoonlijk nodig hebt. Bij twijfel kan een thuisverpleegkundige doorverwijzen naar een diëtiste voor advies op maat.